Coronavirüs:
Coronavirüs, tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de insan sağlığını vesosyal hayatı olduğu gibi ekonomik hayatı da derinden etkilemektedir. Çalışmahayatına etkileri kapsamında, iş hukuku ve iş sağlığı ve güvenliği kapsamındabazı yansımaları da söz konusu olacaktır.
Virüs sebebiyle karşılaşılabilecek hallerden bazıları şunlardır:
1- İşyerinde virüsünbulaşıcı etkisi sebebiyle hızlı yayılma ihtimali,
2- İşyerinde çalışanlarınrapor alması, izne çıkarılması, idari izin, ücretsiz izin ya da uzaktan çalışmayöntemlerinin kullanılması,
3- İşyerinde çalışmasürelerini önemli ölçüde azaltacak hallerin ortaya çıkması ve kısa çalışmaödeneği,
4- İş sağlığı ve güvenliğiyönünden tedbir alma, bilgilendirme yükümlülüklerinin artması,
5- İşyerinde oluşan korkusebebiyle iş motivasyonunda azalış ve stres düzeylerinin artması,
6- Sektörel etkilerinartması (mal ve hizmet üretiminin azalması ya da durması) ve iş hacimlerindedüşüş sonrası, fazla çalışmaların azaltılması, esnek çalışma biçimlerininkullanılması, fesih (geçerli ya da zorlayıcı sebep) gibi işletmesel kararlarınuygulanması,
7- İş seyahatleri sonucuvirüs bulaşması halinde olayın iş kazası sayılması vb.
İşletmelerde ortaya çıkabilecek durumlar ve alternatifler:
1- Sağlığı ve Güvenliği Kapsamı:
· Virüsün işyerinde ya daişle ilgili olarak gerçekleşecek seyahat gibi işyeri dışında geçen ancakçalışma süresinden sayılabilecek hallerde ortaya çıkması halinde iş kazasısayılması:
Henüz coronavirüs ile ilgili emsal bir karar olmayıp, H1N1 virüsü sonrasıvefatın iş kazası olarak Yargıtay tarafından değerlendirilmesi, coronavirusiçin de emsal teşkil etmektedir.
“Somut olayda, tır şoförü olan davacı murisinin 26.11.2009 tarihinde davalıişveren tarafından Ukrayna’ya sefere gönderildiği,11.12.2009 tarihindeTürkiye’ye giriş yaptığı, Adli Tıp Kurumu raporunda, H1N1 virüsünün kuluçkasüresinin 1-4 gün arasında değiştiği, murisin 13.12.2009 tarihli hastaneyebaşvurusunda belirttiği şikayetlerin hastalığın başlangıç belirtileri olduğutaktirde hastalığın bulaşmasının bu tarihten 1-4 gün öncesinde gerçekleşmişolacağının bildirildiği, buna göre davacı murisinin, işveren tarafındanyürütülmekte olan iş nedeniyle Ukrayna’ya yapılan sefer sırasında bulaştığıyukarıda belirtilen rapor kapsamından anlaşılan H1N1 virüsüne bağlı olarak,daha sonra meydana gelen ölümünün iş kazası olarak kabul edilmesi gerektiğiaçıktır.” YARGITAY 21. HUKUK DAİRESİ Esas Numarası: 2018/5018 Karar Numarası:2019/2931 Karar Tarihi: 15.04.2019.
· İşverenin yükümlülüğü: İşveren, çalışanlarınişle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, ortayaçıkabilecek her türlü riske karşı işverenin tedbir alma zorunluluğunuiçermektedir.
“İşveren, gözetme borcu gereği, çalıştırdığı işçileri, iş yerinde meydanagelen tehlikelerden korumak, onların yaşam, bedensel ve ruhsal sağlıkbütünlüklerini korumak için iş yerinde teknik ve tıbbi önlemler dahil olmaküzere bilimsel ve teknolojik gelişmelerin gerekli kıldığı tüm önlemleri almakzorundadır.” YARGITAY 21. HUKUK DAİRESİ Esas Numarası: 2018/5185 KararNumarası: 2016/4174 Karar Tarihi: 24.03.2016.
Bu sebeple işyerinde fiilen çalışma varsa, iş sağlığı ve güvenliği yönündeniş güvenliği uzmanı ve hekimlerin rehberliğinde tedbirlerin alınmasıgerekmektedir. Bu tedbirler genel olarak, işyerinin dezenfekte edilmesi,lavabolarda kolonya, kağıt havlu gibi ürünlerin bulunması, işyerinin çeşitlibölmelerine anti bakteriyel jel benzeri ürünleri yerleştirilmesi, çalışanlarınözellikle el temizliğini sağlamaları için uyarıcı görsellerin yerleştirilmesi,işyeri hekimlerinin düzenli aralıklarla duyurular yapması ve çalışanlarlabirebir temasa geçmesi, biyometrik parmak okuma sistemi varsa bu sisteminiptali ya da sürekli olarak temizlenmesi, işyerlerinin ilaçlanması, çalışmasistemi uygunsa işyerinde eldiven ve maske kullanımının özendirilmesi veişverence bunların dağıtılması, özellikle yurtdışı seyahatler ya da toplutaşımalardaki riskin belirlenmesi, yurtdışı seyahati yapan çalışanların 14 günsüreyle işyerinde çalıştırılmaması (izin, uzaktan çalışma vb. sistemler),öksürme, hapşırma, soğuk algınlığı gibi halsizlik, sürekli yorgunluk vb.belirtileri hisseden çalışanların işyeri hekimine sevki, toplu eğitimlerinyapılması, yurtdışına çıkacaklar için riskli ülkelerin belirtilmesi ve seyahat yapılmamasınınönerilmesi vb. uygulamalardır.
· İş Sağlığı ve GüvenliğiKurulunun Toplanması ve Etkin Rol Alması ile Risk Değerlendirmesi Yapılması: İş Sağlığı veGüvenliği Kurulunun, işyerindeki risk ve çalışma sisteminin dikkate alarak,virüs ve etkilerinin değerlendirmesi ve işyerinde alınacak tedbirlerinbelirlenmesi gerekmektedir. Ayrıca risk değerlendirmesinin yapılması vetedbirler, riskli alan, bölüm ve grupların belirlenmesi gerekmektedir.
Bu sebeple İSG Kurulunun olağanüstü toplanmasını önermekteyiz.
· Bilgilendirme veDuyurma: İşyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve sürdürülebilmesiamacıyla işveren, çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerinin özelliklerinide dikkate alarak çalışanları bilgilendirmekle yükümlüdür. Bu sebeplecoranavirüs hakkında çalışanların tehlike ve alınacak tedbirler/önerilerkonusunda bilgilendirilmesi gerekmektedir.
·
Tetkik ve Muayene: İşyeri hekimi tarafından çalışanlarınsağlık durumları hakkında bilgi alınması, virüs semptomları karşısında işyerihekimi tarafından belirti gösteren çalışanlar için tedbir geliştirilmesi,belirti riski maddeleri oluşturulması (soğuk algınlığı benzeri şikayetler,yorgunluk, ateş belirtileri vb.), risk grubunun belirlenmesi önemlidir.Çalışanların vücut ısılarının ölçülmesi de bu yöntemlerden biridir. Bu kapsamdaişlem işyeri hekimi tarafından gerçekleştirilmeyecekse, Kişisel VerilerinKorunması Kanunu kapsamında açık rıza ile yapılması gerekmektedir.
· Yurtdışı Seyahati YapanÇalışanlar: Seyahat sonrası çalışanların sağlığını gözetme yükümlülüğü gereği, 14 günsüreyle, uzaktan çalışma, yıllık izin ya da çalışan tarafından istirahat raporualınması gibi süreçlerin izlenerek, bu süreyle işyerinde fiilen söz konusuçalışanın bulunmaması sağlanmalıdır. Tekrar işbaşı yapmasında ise muhakkakişyeri hekimi muayenesi ve akabinde onayı gerekecektir.
· Uzaktan ÇalışmaSistemi: İşveren, uzaktan çalışma ilişkisiyle iş verdiği çalışanın yaptığı işinniteliğini dikkate alarak iş sağlığı ve güvenliği önlemleri hususunda çalışanıbilgilendirmek, gerekli eğitimi vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve sağladığıekipmanla ilgili gerekli iş güvenliği tedbirlerini almakla yükümlüdür. Busebeple uzaktan çalışma yapacak kişilere, uzaktan eğitim sistemleriyle de olsa,bilgilendirmek ve eğitim vermek amaçlı iş sağlığı ve güvenliği uzman vehekimlerin uzaktan çalışmada dikkat edilmesi gereken hususlar temelinde eğitimvermesini önermekteyiz. Bu eğitimde özellikle, uzakta çalışma sırasında işsürelerinde meydana gelen kazaların iş kazası sayılacağı ve muhakkak işverenebildirilmesi gerektiği vurgulanmalıdır. Ayrıca, bu eğitim kapsamında evdeçalışma sisteminin planlanması, çalışma ortamının aralıklarla havalandırılması,doğalgaz, elektrik kaçağı gibi durumların kontrolü gibi konularda bilgilendirmeyapılması gerekmektedir.
2- İş Hukuku YönündenUygulama
· Virüsün ekonomik hayataolumsuz etkisi kuşkusuzdur. Özellikle işyerinde mal ve hizmetüretiminin bu sebebe dayanarak düşmesi hali öncelikli konu olmaktadır.
a. Telafi Çalışması: İşyerinde meydana gelenmal veya hizmet üretiminin düşmesi (örneğin hammaddenin Çin’den gelmesi; virüskorkusu sebebiyle AVM’ lerdeki müşteri sayısının düşmesine bağlı perakendesektörünün satışlarının ve işlerinin düşmesi, toplu etkinliklerin önemlisürelerle ertelenmesi sebebiyle gişe personellerinin çalışamaması, seyahatedenlerin azalması sonucu turist sayısında belirgin düşüş ve turizm sektörününzarara uğraması vb) sonucu işgücü ihtiyacının ortaya çıkmaması ya da önemliölçüde azalması halinde işveren iki ay içinde çalışılmayan süreler için telafiçalışması yaptırabilir. Burada önemli olan telafi çalışmasının ilanedilmesidir. Ayrıca Telafi çalışmaları, günlük en çok çalışma süresini aşmamakkoşulu ile günde üç saatten fazla olamaz. Tatil günlerinde telafi çalışmasıyaptırılamaz.
b. Denkleştirme: Tarafların anlaşması ilehaftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine,günde onbir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde,iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalıkçalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu işsözlhttps://www.bigstockphoto.com/tr/saved/downloaded-images/eşmeleri ile dörtaya kadar artırılabilir. Bu süre turizm sektörü için dört; diğer sektörler içiniki aydır. Toplu sözleşme ile belirlenmişse, bu süreler ikişer ayarttırılabilmektedir. İş hacminin düşmesine bağlı olarak günlük 11 saatin vegece 7,5 saatin (turizm, özel güvenlik ve sağlık sektör hariç) aşılmamasışartıyla denkleştirme yoluyla söz konusu sürelerde bazı haftalar eksik bazıhaftalar fazla çalışılması yoluyla ortalama çalışma süresi hesabı yapılabilir.Bunun için çalışanın muhakkak sözleşme ya da eki bir belge ile onayı ileişverence ilan edilmesi gerekir.
c. İzin ve Esnek ÇalışmaSistemleri ile Fesih: Eğer işyerindeki iş hacmi düşmüşse, çalışanların iş görme edimleriniyerine getirme imkanları azalmışsa, bu durumda söz konusu dönemler için birkadro çalışması yapılarak, özellikle fazla yıllık izni bulunan çalışanlar izneçıkarılabilir. Eğer işyerinde iş tamamen durmuşsa, tüm çalışanlar için topluizin mekanizması devreye sokulabilir. Ya da bu mekanizma belli departman ya dagruplar için yapılabilir. Yine yıllık izin hakkı olmayan çalışanlar içinçalışanların onayıyla ücretsiz izin mekanizması da uygulanabilir. Son olarakişverence ücretli idari izin ilan edilebilir. İdari ücretli izin en maliyetliyöntem olacaktır.
İzin mekanizmalarının kullanılmasındansonra, iş hacminin düşmesinden kaynaklı çalışma süresi azalmak zorunda kalançalışanlar için, aynı ya da benzer işte bir başka çalışanın fazla çalışmasıvarsa, o fazla çalışma azaltılarak iş kaydırma ya da paylaşımgerçekleştirilebilir.
Bu yöntem sonrası, halen çalışma imkanıoluşmuyorsa (izin mekanizmalarının tüketilmesi, ücretsiz izin teklif edilmesi,fazla çalışmaların sona erdirilmesi, kısa çalışma, telafi çalışması imkanı vbtüketildikten sonra) çalışanlara esaslı değişiklik kapsamında imkan varsa kısmisüreli istihdam gibi esnek çalışma sistemleri teklif edilmelidir.
Eğer bu çalışan tarafından kabul edilmiyorya da işyerince bu işin niteliği kısmi çalışmaya uygun değilse, feshin son çareolması ilkesi gereği, objektif esasa dayanarak (kıdem, başarı, disiplin vb)çalışanların sözleşmesi geçerli sebeple feshedilebilecektir. Bu fesih işyeri veişletmesel gereklere dayanacaktır.
d. Kısa Çalışma:
Üç ayı geçmemek üzere genel ekonomik,sektörel veya bölgesel kriz ile zorlayıcı sebeplerle işyerindeki haftalıkçalışma sürelerinin geçici olarak önemli ölçüde azaltılması veya işyerindefaaliyetin tamamen veya kısmen geçici olarak durdurulması hallerinde işyerindeuygulanan çalışma süresinin, işyerinin tamamında veya bir bölümünde geçiciolarak en az üçte bir oranında azaltılmasını veya süreklilik koşuluaranmaksızın en az dört hafta süreyle faaliyetin tamamen veya kısmendurdurulması halinde kısa çalışma uygulanabilmektedir.
Tanımdan da görüleceği üzere zorlayıcısebepler temel hal olarak gösterilmiştir. Zorlayıcı sebep, İşverenin kendi sevkve idaresinden kaynaklanmayan, önceden kestirilemeyen, bunun sonucu olarakbertaraf edilmesine imkân bulunmayan, geçici olarak çalışma süresininazaltılması veya faaliyetin tamamen veya kısmen durdurulması ile sonuçlanandışsal etkilerden kaynaklanan dönemsel durumları ya da deprem, yangın, subaskını, heyelan, salgın hastalık, seferberlik gibi durumları ifade etmektedir.Virüs sebebiyle bu çalışma süresinin en az 1/3 oranında azalması ve buazalmanın 4 hafta süreyle sürecek olması durumunda 3 ayı aşmamak üzere(Cumhurbaşkanı kararıyla 6 aya uzayabilir) kısa çalışma ödeneğiödenebilmektedir. Günlük kısa çalışma ödeneği; sigortalının son 12 aylık primeesas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının%60’ıdır. Bu şekilde hesaplanan kısa çalışma ödeneği miktarı, aylık asgariücretin brüt tutarının %150’sini geçemez.
Kimler Faydalanabilir?
İşverenin kısa çalışma talebinin işmüfettişlerince yapılacak inceleme sonucu uygun bulunması,
İşçinin kısa çalışmanın başladığı tarihte,çalışma süreleri ve işsizlik sigortası primi ödeme gün sayısı bakımındanişsizlik ödeneğine hak kazanmış olması (Kısa çalışmanın başladığı tarihtenönceki son 120 gün hizmet akdine tabi olanlardan son üç yıl içinde en az 600gün süreyle işsizlik sigortası primi ödemiş olanlar),
İş müfettişlerince yapılacak incelemesonucu kısa çalışmaya katılacaklar listesinde işçinin bilgilerinin bulunmasıgerekmektedir.
· Mal veya HizmetÜretiminin Tamamen Durması: 4857 sayılı İş Kanunu’nun 25 incimaddesinin (III) numaralı bendinde işçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ileçalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması halinde işvereninderhal fesih hakkının olduğu belirtilmiştir. Yani işçiyi çalışmaktan alıkoyannedenler işçinin çevresinde meydana gelmelidir. İşyerinden kaynaklanan veçalışmayı önleyen nedenler bu kapsama girmez. İşyerinden kaynaklanan nedenler bumadde kapsamında zorlayıcı neden sayılmaz.
İşçiyi çalışmaktan alıkoyan nedenler, işçinin çevresinde meydanagelmelidir. İşyerinden kaynaklanan ve çalışmayı önleyen nedenler bu maddekapsamına girmez. Örneğin işyerinin kapatılması zorlayıcı neden sayılmaz(Yargıtay 9. HD. 25.4.2008 gün 2007/16205 E, 2008/10253 K.). Ancak, sel, kar,deprem gibi doğal olaylar nedeniyle ulaşımın kesilmesi, salgın hastalıksebebiyle karantina uygulaması gibi durumlar zorlayıcı nedenlerdir.
İşyerinden kaynaklanan zorlayıcı nedenler ise değinilen madde kapsamındaolmayıp, aynı Kanun’un 24/III maddesinde düzenlendiği üzere işçiye derhal fesihhakkı veren nedenlerdir.
Bu sebeple hammadde ya da işin üretilmesinde farklı kaynak alternatifi sözkonusu ise, mal veya hizmet üretiminin tamamen durması, zorlayıcı sebebe örnekoluşturmazken bu durumda geçerli sebeple fesih seçeneği söz konusu olacaktır.
· Alternatif Yöntemler:
a. Uzaktan Çalışma:
Coronavirüsün bulaşma hızı ve yöntemleridikkate alındığında, bazı firmalar tarafından uzaktan çalışma uygulandığıgörülmektedir. Uzaktan çalışma, yaşanılan süreç dikkatealındığında, iş sağlığı ve güvenliği yönünden alınabilecek en iyitedbirlerden biri olarak görünmektedir. Uzaktan çalışma alt yapısının uygunolması ve işin sürekliliğinin sağlanabilecek olması halinde, yönteminuygulanmasını önermekteyiz. Bu noktada dikkat edilmesini önerdiğimiz hususlarise aşağıdaki gibidir:
1- Uzaktan çalışmasisteminin işverence ikinci bir duyuruya ya da belli bir tarihe kadaryapılacağının açıkça deklare edilmesi,
2- İş sağlığı ve güvenliğiönlemleri hususunda çalışanın bilgilendirilmesi, gerekli eğitimin verilmesi,sağlık gözetiminin sağlanması ve sağlanan ekipmanla ilgili gerekli iş güvenliğitedbirlerinin alınması,
3- Söz konusu uzaktançalışma süresinde işverence uygulamanın tek taraflı sona erdirilebileceği veişyerine çalışanların çağrılabileceğini, bu dönemde zorunlu olmadıkça seyahatedilmemesi gerektiğinin açıkça belirtilmesi,
4- İş sağlığı ve güvenliğiyönünden, çalışanların online bir sistemle işyeri hekimi ile görüşebilmesininsağlanması ve işyeri hekim ve uzman vasıtasıyla bilgilendirmelerin vetedbirlerin aktarımının sağlanması.
b. Farklı Tedbirler:
1- Yurtdışı seyahatindendönen personellerin, yıllık izin kullanımı ya da 14 günlük rapor kullanımı,
2- İşyerinin sürekli olaraktemizlenmesi, anti-bakteriyel jellerin işyerinde yaygın ve sık aralıklarla yerleştirilmesive kullanımının özendirilmesi,
3- Çalışanların işyerihekimi vasıtasıyla ateş ölçümü, virüs etkilerine dair beyan testine tabitutulmaları, risk görülmeleri halinde yıllık izin uygulaması, uzaktan çalışmaya da üst sağlık kuruluşlarına sevkinin (risk görülmesi hali) uygulanması,
4- Risk gruplarının(engelli, yaşlı, gebe-emziren gibi) uzaktan çalışmalarının sağlanması,
5- Maske ve eldivendağıtımı, özellikle biyometrik giriş sağlayan işyerlerinde sistemin geçiciolarak devredışı bırakılması ya da mutlaka sıklıkla temizliğinin sağlanmasıdır.
Coronavirüs hakkında alınabilecek diğer sağlık tedbirlerine bültenimizekinden ulaşabilirsiniz.
Saygılarımızla
Dr. Eray Karagöz
Consulta-İş ve Sosyal Güvenlik Mevzuatı Danışmanlık Hizmetleri A.Ş.
